{"id":37298,"date":"2025-12-31T21:46:45","date_gmt":"2025-12-31T20:46:45","guid":{"rendered":"https:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/?p=37298"},"modified":"2026-02-09T17:10:01","modified_gmt":"2026-02-09T16:10:01","slug":"kamienica-ul-wisniowa-56-warszawa","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/2025\/12\/31\/kamienica-ul-wisniowa-56-warszawa\/","title":{"rendered":"Kamienica ul. Wi\u015bniowa 56, Warszawa"},"content":{"rendered":"\n

Poka\u017anych rozmiar\u00f3w budynek szkolny, wzniesiono z pocz\u0105tkiem XX w. jako koszarowiec, wchodz\u0105cy w sk\u0142ad wi\u0119kszego kompleksu ograniczonego dzisiejszymi ulicami: Pu\u0142awsk\u0105, Wary\u0144skiego, Batorego, Wi\u015bniow\u0105 i Rakowieck\u0105. Stanowi\u0142 zachodni\u0105 flank\u0119 tego\u017c kompleksu. Gmach ma wymiary wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta (17,5 x 128,5 m), o kubaturze 2609,2 s\u0105\u017cnia3<\/sup> Dla przybli\u017cenia skali dodajmy, \u017ce 1 s\u0105\u017ce\u0144 rosyjski z tamtego okresu = 2,133561 m, czyli = 1\/500 wiorsty<\/em>, a to daje = 3 arszyny<\/em>, kt\u00f3re w sumie stanowi\u0105 r\u00f3wnowarto\u015b\u0107 = 48-u werszk\u00f3w<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Koszary powstawa\u0142y etapami dla Lejb-Gwardyjskiego Keksholmskiego pu\u0142ku piechoty wchodz\u0105cego w sk\u0142ad 3-ciej Dywizji Piechoty Gwardii Imperium Rosyjskiego. Sam pu\u0142k mia\u0142 do\u015b\u0107 d\u0142ug\u0105 i ciekaw\u0105 histori\u0119. Utworzono go w 1710 r., a rozformowano wraz z upadkiem rosyjskiego imperium, w 1918 r. Pu\u0142k posiada\u0142 do\u015b\u0107 nietypowego patrona w osobie cesarza Austriackiego. Jednostk\u0105 utworzono w Keksholmie \u2013 mie\u015bcie po\u0142o\u017conym niedaleko granicy Rosyjsko-Fi\u0144skiej nad brzegami jeziora \u0141adoga. Obecnie miejscowo\u015b\u0107 funkcjonuje pod nazw\u0105 Prioziersk. Pu\u0142k w swej historii by\u0142 delegowany w r\u00f3\u017cne miejsca, gdzie akurat prowadzono dzia\u0142ania wojenne, lub gdzie wymaga\u0142a tego napi\u0119ta sytuacja \u2013 g\u0142\u00f3wnie w podpitych przez Rosj\u0119 pa\u0144stwach, jak to mia\u0142o miejsce w przypadku Polski.<\/p>\n\n\n\n

Warszawa jako g\u0142\u00f3wne miasto regionu i siedziba zaborczych w\u0142adz, po ka\u017cdym kolejnym powstaniu stawa\u0142a si\u0119 miejscem stacjonowania dla coraz to nowych jednostek wojskowych. Z tego powodu przez ca\u0142y XIX w. wznoszono rozliczne kompleksy wojskowo-koszarowe, z cytadel\u0105 i opasuj\u0105cym j\u0105 pier\u015bcieniem fort\u00f3w na czele. Wojskowe zabudowania lokowano g\u0142\u00f3wnie z dala od centrum, na granicach miasta lub na bliskich przedmie\u015bciach. W g\u0119sto zabudowanym mie\u015bcie brak by\u0142o bowiem miejsca na nowe, rozleg\u0142e inwestycje. Budowa omawianego tu zespo\u0142u gmach\u00f3w wpisuje si\u0119 w t\u0119 tendencj\u0119. Kompleks koszar Kesholmskich, jak je te\u017c okre\u015blano, powsta\u0142 na po\u0142udniowo wschodnim kra\u0144cu rozleg\u0142ego placu \u0107wicze\u0144 wojskowych zwanego Mokotowskim Polem Wojennym. Obszar \u00f3w rozci\u0105ga\u0142 si\u0119 na terenach esplanady, a pozosta\u0142o\u015bci\u0105 po nim s\u0105 obecnie tereny zielone, znane pod nazw\u0105 Pola Mokotowskiego.<\/p>\n\n\n\n

Decyzj\u0119 o wzniesieniu koszar poprzedzi\u0142a debata prasowa na temat zasadno\u015bci rozbudowy wojskowej infrastruktury na tym w\u0142a\u015bnie terenie. Dyskusja taka by\u0142a w\u00f3wczas w og\u00f3le mo\u017cliwa, bowiem targana wewn\u0119trznymi niepokojami Rosja sk\u0142onna by\u0142a czyni\u0107 pewne ruchy markuj\u0105ce jakoby zmian\u0119 podej\u015bcia do podbitych uprzednio narod\u00f3w na bardziej liberaln\u0105, uspokajaj\u0105c tym samym sytuacje spo\u0142eczno-polityczn\u0105 nabrzmiewaj\u0105c\u0105 w r\u00f3\u017cnych zak\u0105tkach imperium. Przypomnijmy tylko, \u017ce w owym czasie Rosja by\u0142a zaanga\u017cowana w konflikt dalekowschodni, skutkuj\u0105cy w kr\u00f3tkim czasie wojn\u0105 z Japoni\u0105 (1904\/05). Bezpo\u015brednio potem w latach 1905-07 przez kraj przetoczy\u0142a si\u0119 fala wyst\u0105pie\u0144 rewolucyjnych. Czyniono zatem wiele, aby niepokoje wynikaj\u0105ce z imperialistycznej polityki Rosyjskiej nie wywo\u0142a\u0142y kolejnych konflikt\u00f3w zbrojnych w innych zak\u0105tkach imperium. Min. zel\u017ca\u0142a w\u00f3wczas nieco cenzura, st\u0105d mo\u017cliwa sta\u0142a wspomniana wy\u017cej dyskusja na temat wznoszenia wojskowych poniek\u0105d obiekt\u00f3w. Dopuszczono do g\u0142osu publicyst\u00f3w, pozwolono na dywagacje poddaj\u0105ce w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 ca\u0142\u0105 inwestycj\u0119, co jak si\u0119 zdaje nie mia\u0142o wi\u0119kszego wp\u0142ywu na podj\u0119te wcze\u015bniej decyzje. Odpowiedzialnym za wznoszenie koszar na terenie Warszawy by\u0142 w\u00f3wczas genera\u0142-major Liszyn-Dudicki (Liszyna-Dudickij), a nadzoruj\u0105cym bezpo\u015brednio prace budowlane by\u0142 arch. Wiktor Junosza-Piotrowski (1855-1917).<\/p>\n\n\n\n

Mimo zg\u0142aszanych obiekcji koszary powsta\u0142y. Zakwaterowano w nich wojsko, kt\u00f3re stacjonowa\u0142o tu do ucieczki Rosjan z Warszawy latem 1915 r. Wzniesiony kompleks by\u0142 jak wiele mu podobnych samowystarczaln\u0105 jednostk\u0105, na terenie kt\u00f3rej opr\u00f3cz miejsca do spania \u017co\u0142nierze mogli korzysta\u0107 z takich udogodnie\u0144 jak kantyna, sala widowiskowo-koncertowa, biblioteka etc. Opr\u00f3cz tego powstawa\u0142o szereg obiekt\u00f3w zaplecza technicznego jak kuchnia kot\u0142owania, pralnia, magazyny, sk\u0142ady, w\u0142asny agregator, lodownia, itd. Jeszcze na etapie projektowania w\u0142adze wojskowe prowadzi\u0142y o\u017cywion\u0105 dyskusj\u0119 z magistratem, co do finansowania inwestycji. Ot\u00f3\u017c dyskutowana o tym jak du\u017ce koszty przy wznoszeniu koszar ma ponie\u015b\u0107 miasto. Dyskusja nie dotyczy\u0142a tego, czy w og\u00f3le ma si\u0119 w to magistrat anga\u017cowa\u0107, bo to za\u0142o\u017cono a priori<\/em>; dotyczy\u0142a kwestii dalszej, a mianowicie: ile finalnie, na t\u0119 nie swoj\u0105 przecie\u017c inwestycj\u0119 ma Warszawa wy\u0142o\u017cy\u0107.<\/p>\n\n\n\n

W opisie tym skupimy si\u0119 jednym konkretnym budynku koszarowym, zajmowanym dzi\u015b przez szko\u0142\u0119, kt\u00f3ra jako instytucja ma obecnie na swym terenie jeszcze cztery mniejsze obiekty. Trzy z nich s\u0105 u\u017cywane, a jeden ze wzgl\u0119du na z\u0142y stan techniczny pozostaje zamkni\u0119ty (jesie\u0144 2025). Obiekt zamkni\u0119ty to stoj\u0105cy na po\u0142udnie od szko\u0142y parterowy budynek, na carskich mapach opisywany jako piwnica na kapust\u0119. Pierwotnie by\u0142y dwa, takie bli\u017aniacze obiekty \u2013 do dzi\u015b przetrwa\u0142 p\u00f3\u0142nocny. Skoro m\u00f3wiono o nim per: piwnica<\/em>, jest mo\u017cliwe, \u017ce pierwotnie by\u0142a to ziemianka, dopiero po jakim\u015b czasie nadbudowana o istniej\u0105cy do dzi\u015b parter. Kolejne trzy budynki stoj\u0105 na po\u0142udnie od szkolnego boiska. Pierwszy z nich wysuni\u0119ty najdalej na p\u00f3\u0142noc, pierwotnie pe\u0142ni\u0142 funkcje wojskowego bufetu. Powsta\u0142 wkr\u00f3tce po wzniesieniu koszar\u00f3wc\u00f3w. Warto w tym miejscu przypomnie\u0107, \u017ce nie wszystkie budynki, w obr\u0119bie powstaj\u0105cego w\u00f3wczas kompleksu wzniesiono jednocze\u015bnie. Obecnie obiekt rozbudowany nieco w kierunku p\u00f3\u0142nocnym (cz\u0119\u015bciowo przed, cz\u0119\u015bciowo po 1945 roku) mie\u015bci sal\u0119 ze scen\u0105, gdzie odbywaj\u0105 si\u0119 szkolne uroczysto\u015bci. W zachodniej cz\u0119\u015bci budynku znajduj\u0105 si\u0119 natomiast sale specjalistycznych pracowni. W budynku stoj\u0105cym dalej na po\u0142udnie s\u0105 obecnie pomieszczenia biurowe, okresowo wynajmowane. Na planach carskich, teren na kt\u00f3rym stoi obecny budynek, by\u0142 rezerwowany pod koszarow\u0105 piekarni\u0119, kt\u00f3ra jest najprawdopodobniej to\u017csama z obecnym obiektem o funkcjach biurowo-administracyjnych.<\/p>\n\n\n\n

Wysuni\u0119tym najdalej na po\u0142udnie pozostaje dzi\u015b obiekt mieszcz\u0105cy sal\u0119 gimnastyczn\u0105. Pierwotnie m\u00f3g\u0142 by\u0107 funkcjonalnie zwi\u0105zany ze stajni\u0105 znajduj\u0105c\u0105 si\u0119 niegdy\u015b w miejscu dzisiejszego bloku przy ul. Rakowieckiej 2b. Wnioski takie mo\u017cna wysnu\u0107 na podstawie zewn\u0119trznego wygl\u0105du budynku, kt\u00f3ry od zachodu ma podjazd podparty filarami, jako \u017cywo przypominaj\u0105cy ku\u017ani\u0119. Poza tym zar\u00f3wno w p\u00f3\u0142nocnej, jak i po\u0142udniowej \u015bcianie wida\u0107 \u015blady po szerokich dwuskrzyd\u0142owych wrotach (razem zamurowano 4 otwory), przypominaj\u0105cych wjazd do wozowni (gara\u017cu), czy warsztatu naprawczego taboru wojskowego (?).<\/p>\n\n\n\n

Warte szczeg\u00f3lnego podkre\u015blania s\u0105 wydrapane na wszystkich budynkach wpisy stacjonuj\u0105cych tu \u017co\u0142nierzy i uczni\u00f3w. Jakkolwiek tradycja ta trwa do dzi\u015b, to najcenniejsze s\u0105 wpisy najdawniejsze, z pierwszych lat XX w., wykonane cyrylic\u0105 (najstarszy zidentyfikowany 1904 r.). Potem wpisywali si\u0119 stacjonuj\u0105cy tu \u017co\u0142nierze polscy, a p\u00f3\u017aniej niemieccy (II wojna \u015bwiatowa) \u2013 co ciekawe s\u0105 tu te\u017c napisy cyrylic\u0105 z okresu okupacji niemieckiej (1943 r.), co \u015bwiadczy o stacjonowaniu tu ukrai\u0144skich oddzia\u0142\u00f3w w s\u0142u\u017cbie niemieckiej by\u0107 mo\u017ce tych,  kt\u00f3re t\u0142umi\u0142y p\u00f3\u017aniej powstanie warszawskie. Po 1945 r. pojawiaj\u0105 si\u0119 wpisy \u017co\u0142nierzy LWP (min. lotnicy) i kadet\u00f3w. Nast\u0119pnie zaczyna si\u0119 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 uczni\u00f3w mieszcz\u0105cych si\u0119 tu plac\u00f3wek szkolnych, a\u017c po czasy nam wsp\u00f3\u0142czesne. Wpisy stanowi\u0105 ogromny zbi\u00f3r powsta\u0142y na przestrzeni bez ma\u0142a 130 lat. S\u0105 sennym i niebanalnym, a tak\u017ce nieoczywistym zabytkiem bardzo rzadko w takiej ilo\u015bci zachowanym do dzi\u015b, a jeszcze rzadziej badanym. Napisy powstawa\u0142y w formie ryt\u00f3w. Jedne s\u0105 g\u0142\u0119bokie i wyra\u017ane, drugie p\u0142ytkie \u2013 wr\u0119cz powierzchowne \u2013 co ma du\u017ce znaczenie w przypadku potencjalnego remontu elewacji i ewentualnego czyszczenia ceg\u0142y. W\u00f3wczas \u017cadnych szans nie b\u0119dzie mia\u0142a druga grupa napis\u00f3w, r\u00f3wnie liczna, a wykonana kopiowym o\u0142\u00f3wkiem \u2013 szczeg\u00f3lnie du\u017co jest takich wpis\u00f3w z czas\u00f3w carskich. Opr\u00f3cz tego na \u015bcianach s\u0105 szramy po drugowojennych postrzelinach i  \u015blady po propagandowych napisach socjalistycznych jak np.: \u201eWojsko zro\u015bni\u0119te z narodem jest niezwyci\u0119\u017cone\u201d. Opr\u00f3cz tego na niekt\u00f3rych obiektach zachowa\u0142y si\u0119 malowane numery dawnego przedwojennego porz\u0105dku budynk\u00f3w. Kolejnym interesuj\u0105cym w\u0105tkiem s\u0105 sygnatury cegie\u0142. Wyst\u0119puj\u0105 tu cztery powtarzaj\u0105ce si\u0119 z r\u00f3\u017cnym nat\u0119\u017ceniem oznaczenia. Wymie\u0144my je w porz\u0105dku wskazuj\u0105cym na cz\u0119sto\u015b\u0107 wyst\u0119powania sygnatur na murze, cho\u0107 wiadomym jest, \u017ce ilo\u015b\u0107 pojawiaj\u0105cych si\u0119 oznacze\u0144 nie zawsze pokrywa si\u0119 z faktyczn\u0105 ilo\u015bci\u0105 u\u017cytych do budowy cegie\u0142. Jedna cegielnia mog\u0142a bowiem stemplowa\u0107 co 10-t\u0105 ceg\u0142\u0119 druga co 5-t\u0105. Poza tym ceg\u0142y s\u0105 r\u00f3\u017cnie u\u0142o\u017cone w w\u0105tku muru, przez co nie ka\u017cde ostemplowanie jest dzi\u015b widoczne. Tak czy inaczej pojawiaj\u0105cych si\u0119 sygnatur jest wiele i warto o nich wspomnie\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Najliczniej s\u0105 ostemplowane ceg\u0142y z cegielni \u201e\u0141ubna\u201d znajduj\u0105cej si\u0119 po p\u00f3\u0142nocno-wschodniej stronie drogi z Piaseczna do G\u00f3ry Kalwarii. Obecnie ta XVI wie\u015b licz\u0105ca niespe\u0142na 650 mieszka\u0144c\u00f3w (w 1916 r. ilo\u015b\u0107 ludno\u015bci by\u0142a prawie taka sama \u2013 r\u00f3\u017cnica si\u0119ga ok 30 os\u00f3b) kojarzona jest z dzia\u0142aj\u0105cym nieopodal od 1978 r. wysypiskiem \u015bmieci, zamkni\u0119tym dopiero w 2023 r. Tak jak ostatnimi czasy z odpadami, tak dawniej, ca\u0142y region kojarzony by\u0142 z cegielniami, kt\u00f3re powstawa\u0142y w okolicy na bazie bogatych, a p\u0142ytko zalegaj\u0105cych pok\u0142ad\u00f3w surowca potrzebnego do produkcji cegie\u0142, dach\u00f3wek i innych wyrob\u00f3w z kamionki. Zasi\u0119g wyst\u0119powania surowca wida\u0107 dzi\u015b dok\u0142adnie cho\u0107by na zwyk\u0142ych topograficznych mapach, gdzie dawne glinianki, wype\u0142nione wod\u0105 uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w zwarty zasi\u0119g o rozci\u0105g\u0142o\u015bci p\u00f3\u0142noc-po\u0142udnie. Szybki rozw\u00f3j okolicznych cegielni by\u0142 stymulowany otwarciem linii Kolejki Gr\u00f3jeckiej, co mia\u0142o miejsce w 1897 r. Kolejka w p\u00f3\u017aniejszych latach by\u0142a sukcesywnie rozbudowywana tworz\u0105c coraz to nowe bocznice i wielokilometrowe odga\u0142\u0119zienia. Sama cegielna zosta\u0142a za\u0142o\u017cona w 1899 r. przez sp\u00f3\u0142k\u0119 B-ci Oppenheim i Regierera po nazw\u0105: Cegielnia \u201e\u0141ubna\u201d. Data za\u0142o\u017cenia tej cegielni zbiega si\u0119 z dat\u0105 budowy mokotowskich koszar. By\u0107 mo\u017ce to przypadek, by\u0107 mo\u017ce nie. Warto jednak zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce Oppenheimowie zajmowali si\u0119 prowadzeniem kilku podwarszawskich cegielni, od kilkudziesi\u0119ciu ju\u017c w\u00f3wczas lat. Mieli wi\u0119c odpowiednie kontakty i rozeznanie rynku. Firma ich rozwija\u0142a si\u0119 b\u0142yskawicznie. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107 \u017ce ju\u017c w 1906 r. mia\u0142a obr\u00f3t 1 000 000 Rubli, zatrudnia\u0142a ok 500 robotnik\u00f3w, a nawet dysponowa\u0142a motorem parowym o mocy 100 KM. Poza tym imponuj\u0105cy by\u0142 te\u017c zakres oferowanych produkt\u00f3w. Mo\u017cna tu by\u0142o naby\u0107 zar\u00f3wno ceg\u0142\u0119 robion\u0105 r\u0119cznie jak i mechanicznie; pe\u0142n\u0105 jak i d\u0119t\u0105 (obecnie zwan\u0105 dziurawk\u0105). Sprzedawano te\u017c kszta\u0142tki, lic\u00f3wki, ceg\u0142\u0119 kana\u0142ow\u0105, dach\u00f3wki (ci\u0105gnione i \u017c\u0142obkowane) oraz tzw. g\u0105siory. Kantor sprzeda\u017cy by\u0142 zar\u00f3wno przy fabryce jak i w Warszawie, pocz\u0105tkowo przy Kaliksta 11 (nast\u0119pnie 13), potem w Al. Jerozolimskich 55, a tak\u017ce na ul. Zielnej 31, gdzie mie\u015bci\u0142o si\u0119 biuro zarz\u0105du. Firma przetrwa\u0142a I wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105, jednak kr\u00f3tko po jej zako\u0144czeniu jej historia zaczyna si\u0119 \u201erozmywa\u0107\u201d. Niezale\u017cnie od tego, warto\u015b\u0107 obrot\u00f3w firmy drastycznie spada\u0142a jeszcze przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, co mog\u0142o by\u0107 wywo\u0142ane zmniejszan\u0105 sukcesywnie ofert\u0105 ze strony carskiej armii. Na niejasny przebieg historii cegielni w 20-leciu mi\u0119dzywojennym ma wp\u0142yw kilka spraw. Ot\u00f3\u017c w okolicy by\u0142o du\u017co podobnych zak\u0142ad\u00f3w, \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 one za spraw\u0105 nowych w\u0142a\u015bcicieli, tworz\u0105cych sp\u00f3\u0142ki, w nowe byty prawne, przyjmuj\u0105ce nowe nazwy. Wiadomo, \u017ce pobliskie wyrobiska by\u0142y dzier\u017cawione w latach 30. XX w. przez Sp. Akc. pod nazw\u0105 \u201eTow. Przemys\u0142owo-Handlowe \u0141ubna<\/em>\u201d, od sekwestratora zarz\u0105dzaj\u0105cego podupadaj\u0105cym maj\u0105tkiem \u0141ubna<\/em>. Z og\u00f3lnej liczby cegielni (5 zak\u0142ad\u00f3w) sk\u0142adaj\u0105cej si\u0119 na obiekt dzier\u017cawy, a\u017c dwie by\u0142y w\u00f3wczas zamkni\u0119te. Nie wiemy zatem, kiedy tak naprawd\u0119 pierwotny zak\u0142ad (wyrobisko) zosta\u0142o zamkni\u0119te. Potwierdzeniem tego jest cho\u0107by informacja z roku 1950 o cegielni \u201e\u0141ubna\u201d z siedzib\u0105 w\u2026 pobliskiej Baniosze, gdzie pierwotnie dzia\u0142a\u0142a odr\u0119bna cegielnia.<\/p>\n\n\n\n

Kolejn\u0105 wyst\u0119puj\u0105c\u0105 do\u015b\u0107 cz\u0119sto wewn\u0105trz budynku ceg\u0142\u0105 (ni\u017csze parametry wytrzyma\u0142o\u015bciowe?) jest ta z symbolami \u201eU i Ska\u201d, co t\u0142umaczy si\u0119 jako: \u201eUjazdowski Stefan i Sp\u00f3\u0142ka\u201d. Cegielni\u0119 sygnuj\u0105c\u0105 tak swe wyroby, otwarto 24-VI-1898 r. Zak\u0142ad mie\u015bci\u0142 si\u0119 w D\u0105br\u00f3wce Wilanowskiej. W sk\u0142ad Zarz\u0105du weszli min. hr. Ksawery Branicki \u2013 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Wilanowskich i Stefan Ujazdowski, by\u0107 mo\u017ce strategiczny inwestor, by\u0107 mo\u017ce kto\u015b kto ju\u017c prowadzi\u0142 podobny zak\u0142ad. Interes rozwija si\u0119 pomy\u015blnie, bowiem 1903 r. zatrudniano tam ju\u017c 108-u robotnik\u00f3w, a doch\u00f3d roczny si\u0119ga\u0142 74 000 rubli. Nie by\u0142o to wi\u0119c ma\u0142e przedsi\u0119biorstwo. Tym bardziej dziwi fakt, \u017ce tak niewiele zachowa\u0142o si\u0119 o nim wzmianek. Nasuwa si\u0119 przypuszczenie, \u017ce by\u0107 mo\u017ce firm\u0119 powo\u0142ano wraz z uzyskaniem intratnych wojskowych zlece\u0144 i niestety wraz z ich utrat\u0105 przedsi\u0119wzi\u0119cie zacz\u0119\u0142o podupada\u0107. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce w tym czasie (1911 r.) podj\u0119to nieco odwlekan\u0105 decyzj\u0119 o likwidacji \u201eTwierdzy Warszawa\u201d. To automatycznie zmniejszy\u0142o zapotrzebowanie na ceg\u0142\u0119. Przestano wznosi\u0107 nowe obiekty, a nawet zacz\u0119to masowo rozbiera\u0107 ju\u017c istniej\u0105ce, zw\u0142aszcza po wschodniej stronie Wis\u0142y. Co prawda bezpo\u015brednio przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 trend uleg\u0142 odwr\u00f3ceniu \u2013 zaprzestano rozbi\u00f3rek, a nawet zacz\u0119to wznosi\u0107 nowe obiekty, s\u0142usznie przeczuwaj\u0105c zbli\u017caj\u0105cy si\u0119 konflikt zbrojny. Okres ten jednak by\u0142 na tyle kr\u00f3tki, \u017ce nie mia\u0142 wi\u0119kszego wp\u0142ywu na koniunktur\u0119, kt\u00f3ra ostatecznie za\u0142ama\u0142a si\u0119 w roku 1914. Ceg\u0142y sygnowane z pocz\u0105tku: \u201eU i Ska\u201d, po 1905 r. s\u0105 opisywane jako: \u201eR i Ska\u201d. W\u0142a\u015bcicielem cegielni zostaje bowiem w\u00f3wczas Stanis\u0142aw Rostkowski (plenipotent wilanowskich d\u00f3br), kt\u00f3rego nazwisko do 1941 r. wyst\u0119puje w nazwie zak\u0142adu. W r\u0119kach Rostkowskiego cegielnia pozostaje na pewno do 1916 r., a \u017cyje on jeszcze w 1930, bowiem w\u00f3wczas wystawia okaza\u0142y grobowiec zmar\u0142ej \u017conie, na cmentarzu parafialnym w Piasecznie. Poza tym jego cegielnia pod nazw\u0105 \u201eSt. Rostkowski S.A.\u201d, figuruje w ksi\u0105\u017cce telefonicznej na rok 1930\/31. Wsp\u00f3\u0142k\u0119 akcyjn\u0105 przekszta\u0142cono j\u0105 w 1929 r. W okresie tym kapita\u0142 zak\u0142adowy firmy wynosi\u0142 1 100 000 z\u0142. Zdolno\u015b\u0107 produkcyjn\u0105 okre\u015blano na 8 500 000 sztuk cegie\u0142\/rocznie. Zak\u0142ad mia\u0142 w\u0142asn\u0105 p\u00f3\u0142kilometrow\u0105 bocznic\u0119 kolejow\u0105, zatrudnia\u0142 110 robotnik\u00f3w, oraz 2-\u00f3ch technik\u00f3w i 2-\u00f3ch biuralist\u00f3w. Proporcje aparatu urz\u0119dniczego do liczby zatrudnionych robotnik\u00f3w \u2013 wprost imponuj\u0105ce. Je\u015bli chodzi o w\u0142a\u015bcicieli, to w zarz\u0105dzie opr\u00f3cz Stanis\u0142awa, zasiadali jeszcze Antoni i Wac\u0142aw Rostkowscy \u2013 by\u0142a wiec to firma rodzinna, kt\u00f3rej kantor sprzeda\u017cy mie\u015bci\u0142 si\u0119 przez lata w Warszawie przy Nowym \u015awiecie 18.<\/p>\n\n\n\n

Ceg\u0142y z pe\u0142nym opisem: \u201eD\u0105br\u00f3wka Wilanowska\u201d. Nie do ko\u0144ca wiadomo czy chodzi tu o wspomnian\u0105 wy\u017cej cegielni\u0119 Ujazdowskiego (Rostkowskiego), czy jak\u0105\u015b inn\u0105 z tej samej okolicy, a tylko dla odr\u00f3\u017cnienia sygnowan\u0105 nazw\u0105 miejscowo\u015bci, gdzie by\u0142 ju\u017c inny znany zak\u0142ad (Stefana Ujazdowskiego), a nie nazwiskiem kt\u00f3re mog\u0142o nic nikomu nie m\u00f3wi\u0107. Warto wspomnie\u0107, i\u017c sama nazwa miejscowo\u015bci jest nieco myl\u0105ca, bowiem wie\u015b, owszem wchodzi\u0142a w sk\u0142ad rozleg\u0142ych d\u00f3br wilanowskich, jednak od Wilanowa by\u0142a w do\u015b\u0107 du\u017cej odleg\u0142o\u015bci, a co wa\u017cniejsze nie mia\u0142a dobrej komunikacji z kr\u00f3lewsk\u0105 posiad\u0142o\u015bci\u0105. Ci\u0105\u017cy\u0142a raczej do Piaseczna ew. do Warszawy, ni\u017c do samego Wilanowa. Po\u0142o\u017cona by\u0142a przy trasie Gr\u00f3jeckiej Kolejki W\u0105skotorowej przebiegaj\u0105cej wzd\u0142u\u017c ul. Pu\u0142awskiej. Miejscowo\u015b\u0107, na kt\u00f3r\u0105 sk\u0142ada\u0142 si\u0119 zar\u00f3wno sam zak\u0142ad i osada; mie\u015bci\u0142a si\u0119 po obu stronach drogi, w okolicy skrzy\u017cowania z obecna ul. Karczunkowsk\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Ostatni\u0105 najrzadziej sygnowan\u0105 ceg\u0142\u0105 jest ta z oznaczeniami: \u201eW.L.\u201d. By\u0107 mo\u017ce chodzi\u0142o o Zak\u0142ady Ceramiczne \u201eLeon\u00f3w\u201d w Brwinowie (pow. B\u0142onie) nale\u017c\u0105ce do Leona Wi\u0119cka. Dzia\u0142aj\u0105ce od 1903 r., a odebrane prawowitemu w\u0142a\u015bcicielowi po wojnie (29-IX-1950 r.), o czym nie omieszkano si\u0119 pochwali\u0107 na \u0142amach Monitora Polskiego. Je\u015bli faktycznie chodzi\u0142oby o t\u0119 cegielni\u0119, to do\u015b\u0107 prawdopodobna staje si\u0119 wersja nadbudowy pierwotnych piwnic do przechowywania kapusty, jak je opisano na jednym z najstarszych plan\u00f3w, gdzie nie m\u00f3wi si\u0119 o podpiwniczonych w budynkach, a jedynie piwnicach, tak jakby poza nimi na powierzchni nic nie by\u0142o.<\/p>\n\n\n\n

Wracaj\u0105c do historii samego budynku. Po ust\u0105pieniu Rosjan w 1915 r., obiekt zosta\u0142 zaj\u0119ty przez oddzia\u0142y niemieckie, pozostaj\u0105ce w Warszawie do 1918 r. Zwarzywszy na blisko\u015b\u0107 lotniska z du\u017cym prawdopodobie\u0144stwem w omawianym przez nas koszarowcu kwaterowa\u0142y oddzia\u0142y zwi\u0105zane z lotniskiem (obs\u0142uga naziemna, piloci, ect.). Wiadomo te\u017c, \u017ce funkcjonuj\u0105cemu tu lotnisku towarzyszy\u0142a szko\u0142a lotnik\u00f3w i obserwator\u00f3w lotniczych, kszta\u0142conych min. do analizy i interpretacji zdj\u0119\u0107 lotniczych (Flugschule). Ca\u0142y teren koszar zosta\u0142 przej\u0119ty przez Polak\u00f3w 11-XI-1918 r. Data ta przypadkowo zbiega si\u0119 z zaplanowanym wcze\u015bniej z\u0142o\u017ceniem broni przez Niemc\u00f3w i wycofaniem si\u0119 poza granice sprzed 1914 r., bowiem pr\u00f3by zaj\u0119cia lotniska zacz\u0119\u0142y si\u0119 kilka (kilkana\u015bcie?) godzin wcze\u015bniej, ni\u017c dotar\u0142 do Niemc\u00f3w oficjalny rozkaz z\u0142o\u017cenia broni. W dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym ca\u0142y kompleks zaj\u0119\u0142o wojsko polskie. Koszary by\u0142y zajmowane min. przez 1 Pu\u0142k Artylerii Przeciwlotniczej, w 1933 r. przekszta\u0142cony z Dywizjonu Artylerii Zenitowej, oraz 1 Pu\u0142k Lotniczy. Mie\u015bci\u0142a si\u0119 tu tak\u017ce siedziba Departamentu Lotnictwa Ministerstwa Spraw Wojskowych. W\u00f3wczas to przed\u0142u\u017cono na p\u00f3\u0142noc ul. Wi\u015bniow\u0105 nadaj\u0105c jej miano ul. Skaut\u00f3w, kt\u00f3ra to nazwa utrzyma\u0142a si\u0119 po lat powojennych (nazwa pojawia si\u0119 jeszcze w 1955 r.).<\/p>\n\n\n\n

W czasie wojny w koszarach zakwaterowano odzia\u0142y niemieckie. Stacjonowa\u0142y tu min. dywizjon artylerii i wojska SS, tak\u017ce rosyjskoj\u0119zyczne jednostki ukrai\u0144skie, co potwierdzaj\u0105 wpisy na ceglanych elewacjach w przyziemiu budynku. Ka\u017cda zmiana u\u017cytkownika koszar nios\u0142a za sob\u0105 pewne zmiany aran\u017cacyjne. Czasami by\u0142y one tak du\u017ce jak ta, kt\u00f3ra zasz\u0142a w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym. W\u00f3wczas to, przed 1936 r. P\u00f3\u0142nocn\u0105 po\u0142ow\u0119 gmachu nadbudowano o dwa pi\u0119tra. Nowe, g\u00f3rne cz\u0119\u015bci elewacji, pozostaj\u0105ce w ceglano-kierpicznym stylu, zosta\u0142y zaprojektowane z nieco uproszczonym detalem wzgl\u0119dem ich carskiego pierwowzoru. Nadbudowa by\u0142a zapewne planowana nad ca\u0142ym budynkiem, jednak drug\u0105 cze\u015b\u0107 inwestycji przerwa\u0142a wojna. Do sprawy wr\u00f3cono po 1945 r. Prace budowlane zacz\u0119\u0142y si\u0119 ok 1949 r. W 1950 r. inwestycj\u0119 doprowadzono do stanu surowego otwartego. Zapewne wi\u0119c w rok p\u00f3\u017aniej, g\u00f3ra dwa lata, ca\u0142o\u015b\u0107 oddano do u\u017cytku. Bezpo\u015brednio po wojnie mie\u015bci\u0142a si\u0119 tu szko\u0142a Kadet\u00f3w Korpusu Bezpiecze\u0144stwa Wewn\u0119trznego (KBW), okrytej z\u0142\u0105 s\u0142aw\u0105 formacji wojskowej wydzielonej z regularnej armii, a powo\u0142anej do walki, jak to okre\u015blano, z reakcyjnym podziemiem, czyli z UPA, OUN, Wehreolffem, ale te\u017c i z polskim podziemiem antykomunistycznym. Po 1945 r., gdy komunistyczna w\u0142adza nie by\u0142a jeszcze dostatecznie w Polsce ugruntowana, \u017co\u0142nierze wcielani cz\u0119sto si\u0142\u0105 do KBW, masowo z niego dezerterowali. Nie by\u0142y to pojedyncze przypadki liczba dezercji sz\u0142a w setki, ucieka\u0142y ca\u0142e bataliony, stad na pocz\u0105tku by\u0142y du\u017ce trudno\u015bci z zachowaniem za\u0142o\u017conej liczebno\u015bci tej formacji, kt\u00f3r\u0105 usi\u0142owano \u201ezawadiacko\u201d nazywa\u0107 Kabewiakami<\/em>, chyba tylko po to by mylili si\u0119 z powojennymi Peowiakami<\/em>. W okresie najwi\u0119kszego nasilenia stalinowskiego terroru (ok. 1950 r.) stan osobowy KBW przekracza\u0142 nieco 40 000 ludzi, by\u0142a to wi\u0119c armia w armii wykorzystywana do brutalnie realizowanych cel\u00f3w politycznych. Owo zbrojne rami\u0119 partii<\/em> zajmowa\u0142o si\u0119 min. \u015bciganiem i rozstrzeliwaniem \u017co\u0142nierzy podziemia antykomunistycznego, pacyfikacj\u0105 wsi, wsp\u00f3\u0142przeprowadza\u0142o akcj\u0119 \u201eWis\u0142a\u201d, t\u0142umi\u0142o zbrojnie wyst\u0105pienia robotnicze \u2013 czerwiec 1956, itd. Dla ocieplenia wizerunku odzia\u0142y KBW by\u0142y posy\u0142ane do pomocy w \u017cniwach, wykopkach, czy do sypania wa\u0142\u00f3w przeciwpowodziowych, rozminowywania p\u00f3l minowych, oraz budowy dr\u00f3g, co nie powinno przes\u0142oni\u0107 ich dzia\u0142alno\u015bci przy konwojowaniu wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych i ochronie oboz\u00f3w, gdzie byli oni przetrzymywanych, kontroli wyrywkowych ludno\u015bci, szczeg\u00f3lnie na dworcach, co wprowadza\u0142o atmosfer\u0105 terroru, czy ochrony przymusowych akcji kontyngentowych na wsi. Formacj\u0119 rozwi\u0105zano dopiero w 1965 r., a ludzi w niej pracuj\u0105cych wcielono do innych pokrewnych jednostek, jak min. ZOMO.<\/p>\n\n\n\n

Szko\u0142a KBW istnia\u0142a w koszarowcu do 1956 r. W ci\u0119\u017ckich powojennych czasach, szko\u0142a dla przysz\u0142ych funkcjonariuszy cieszy\u0142a si\u0119 ogromn\u0105 popularno\u015bci\u0105. G\u0142\u00f3wnie ze wzgl\u0119du na doskona\u0142e warunki bytowe i perspektyw\u0119 dobrze p\u0142atnego, sta\u0142ego zaj\u0119cia. By\u0107 mo\u017ce to w\u0142a\u015bnie by\u0142o jedn\u0105 z przyczyn poj\u0119cia kontynuacji rozpocz\u0119tej przed wojn\u0105 nadbudowy obiektu.<\/p>\n\n\n\n

Zar\u00f3wno dach, jak i konstrukcja poddasza osta\u0142y zaprojektowane nieco inaczej ni\u017c cz\u0119\u015b\u0107 przedwojenna, co wida\u0107 chocia\u017cby po innym rozplanowaniu komin\u00f3w. Po odej\u015bciu z budynku KBW, a\u017c po czasy dzisiejsze mie\u015bci\u0142y si\u0119 tu r\u00f3\u017cne szko\u0142y. Obecnie gamach jest zajmowany przez Zesp\u00f3\u0142 Szk\u00f3\u0142 Licealnych i Technicznych nr 1 na kt\u00f3ry sk\u0142adaj\u0105 si\u0119: LXXX L.O. im. Leopolda Staffa i Technikum Mechatroniczne nr 1 im. Piotra Drzewieckiego. Pr\u0119\u017cnie dzia\u0142aj\u0105ce plac\u00f3wki, rokrocznie szkol\u0105 kolejne zast\u0119py m\u0142odzie\u017cy.<\/p>\n\n\n\n

Sam gmach po wielu remontach zachowa\u0142 sporo element\u00f3w oryginalnych, pocz\u0105wszy od samej konstrukcji nie naruszonej ani w 1939 ani w 1944 r. Wspomnianym wy\u017cej, najciekawszym chyba zabytkiem, s\u0105 liczne wpisy na ceg\u0142ach wok\u00f3\u0142 budynku. W dobrym i niezmienionym stanie zachowa\u0142y si\u0119 wszystkie trzy klatki schodowe wraz z lasticowymi stopniami i balustradami. Przy ostatnich aran\u017cacjach ods\u0142oni\u0119to i wyeksponowano spore fragmenty \u015bcian z zabytkowymi, sygnowanymi ceg\u0142ami (szatnie na barterze, klatka g\u0142\u00f3wna \u2013 \u015brodkowa, bufet na II-im pi\u0119trze). W klatce p\u00f3\u0142nocnej na wy\u017cszych kondygnacjach zachowa\u0142a si\u0119 stolarka okienna, a w kilku miejscach na korytarzach pozostawiono stare drzwi wraz z p\u00f3\u0142kolistymi nad\u015blemiami. Ponadto w jednej z sal zachowa\u0142y si\u0119 drzwi do zachowanka. Ciekaw\u0105 pozosta\u0142o\u015b\u0107 znajdujemy na p\u00f3\u0142nocnym i po\u0142udniowym kra\u0144cu korytarza I-go pi\u0119tra, gdzie stworzono mozaiki z pot\u0142uczonych p\u0142ytek pod\u0142ogowych wymienianych z du\u017cym prawdopodobie\u0144stwem po wojnie w ramach jednego z remont\u00f3w. Ciekawym obiektem s\u0105 te\u017c podziemne kana\u0142y techniczne (?) z epoki, wykorzystywane dzi\u015b dla przeprowadzenia przewod\u00f3w wodoci\u0105gowych. W chwili obecnej cz\u0119\u015bciowo zasypane. Na ocala\u0142ym odcinku \u0142\u0105cz\u0105 min. budynek po\u0142udniowo wschodni z nast\u0119pnym usytuowanym na p\u00f3\u0142noc.<\/p>\n\n\n\n

Na zako\u0144czenia warto doda\u0107, i\u017c 18-IX-2019 roku, ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 budynk\u00f3w zajmowany przez szko\u0142\u0119 zosta\u0142 wpisany przez Mazowieckiego Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w – Jakuba Lewickiego, do rejestru zabytk\u00f3w. Zesp\u00f3\u0142 obj\u0105\u0142 zar\u00f3wno budynki u\u017cytkowane przez szko\u0142\u0119 jak i bli\u017aniaczy koszarowiec remontowany obecnie na siedzib\u0119 Nar. Arch. Cyfrowego (NAC), spod adresu Rakowiecka 2D.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

::: W\u0142\u0105czono do bazy w ramach projektu: „Studeo et Conservo 2025” – (XXI edycja), dofinansowanego przez Miasto Sto\u0142eczne Warszawa.<\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"
K<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n<\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Poka\u017anych rozmiar\u00f3w budynek szkolny, wzniesiono z pocz\u0105tkiem XX w. jako koszarowiec, wchodz\u0105cy w sk\u0142ad wi\u0119kszego kompleksu ograniczonego dzisiejszymi ulicami: Pu\u0142awsk\u0105, Wary\u0144skiego, Batorego, Wi\u015bniow\u0105 i Rakowieck\u0105. Stanowi\u0142 zachodni\u0105 flank\u0119 tego\u017c kompleksu. Gmach ma wymiary wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta (17,5 x 128,5 m), o kubaturze 2609,2 s\u0105\u017cnia3 Dla przybli\u017cenia skali dodajmy, \u017ce 1 s\u0105\u017ce\u0144 rosyjski z tamtego okresu = […]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":37220,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,241],"tags":[],"class_list":{"0":"post-37298","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-warszawa","8":"category-wawerska"},"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/37298","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=37298"}],"version-history":[{"count":4,"href":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/37298\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":37581,"href":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/37298\/revisions\/37581"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/37220"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=37298"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=37298"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=37298"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}