{"id":35059,"date":"2025-10-28T22:27:53","date_gmt":"2025-10-28T21:27:53","guid":{"rendered":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/?p=35059"},"modified":"2025-12-02T23:09:18","modified_gmt":"2025-12-02T22:09:18","slug":"kamienica-ul-pawia-69-warszawa","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/2025\/10\/28\/kamienica-ul-pawia-69-warszawa\/","title":{"rendered":"Kamienica ul. Pawia 69, Warszawa"},"content":{"rendered":"\n

Kamienica wzniesiona na kr\u00f3tko przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, na dzia\u0142ce nie posiadaj\u0105cej \u017cadnej solidnej zabudowy od XVIII w., kiedy to tereny te zosta\u0142y przy\u0142\u0105czone Warszawy. Parcela w takich granicach, w jakich wykorzystano j\u0105 pod budow\u0119 obecnie stoj\u0105cego na nim domu powsta\u0142a w 1877 r. W\u0142a\u015bcicielem jej by\u0142 niejaki Rosenthal. Plac przez d\u0142ugie dziesi\u0119ciolecia przechodzi\u0142 z r\u0105k do r\u0105k, jednak raz wyznaczonego zasi\u0119gu nie zmiena\u0142, je\u015bli nie liczy\u0107 ma\u0142ej korekty od strony ulicy, kiedy to szereg plac\u00f3w wytyczonych pod\u0142ug starych linii regulacyjnych nieco poskracano, aby nie wchodzi\u0142y w \u015bwiat\u0142o drogi. Parceli takich nie by\u0142o du\u017co, jednak trafia\u0142y si\u0119 w ca\u0142ym mie\u015bcie i nie nale\u017ca\u0142y do rzadko\u015bci. W tym przypadku odci\u0119to od strony ulicy pasek terenu o powierzchni ok. 35 m2<\/sup>. Takie drobne korekty mia\u0142y masowo miejsce w po\u0142owie lat 90. XIX w., kiedy to na uko\u0144czeniu by\u0142 podstawowy pomiar prowadzony przez zesp\u00f3\u0142 Lindleya odwzorowany w skali 1:200, a maj\u0105cy by\u0107 podstaw\u0105 i punktem wyj\u015bcia do tworzenia dalszych opracowa\u0144 w planowanym od pocz\u0105tku ci\u0105gu skalowym. Wobec tak dok\u0142adnych pomiar\u00f3w jakie zaserwowa\u0142 nam zesp\u00f3\u0142 Lindley\u2019a, pojawia\u0142a si\u0119, niejako samoczynnie, ch\u0119\u0107 korygowania b\u0142\u0119d\u00f3w w terenie tak bezwzgl\u0119dnie ujawnionych przez prowadzone prace kartograficzne. Najcz\u0119\u015bciej by\u0142y to korekty nieprawid\u0142owo poprowadzonych w terenie granic, kt\u00f3re dok\u0142adnie pomierzone i przeniesione na map\u0119 w pe\u0142ni zdemaskowa\u0142y wszystkie b\u0142\u0119dy. Chc\u0105c je poprawi\u0107 najpierw korygowano map\u0119 wg dokument\u00f3w pisanych, a potem z map\u0105 w terenie korygowano zastan\u0105 (skartowan\u0105 uprzednio) rzeczywisto\u015b\u0107. Trend \u00f3w, zaowocowa\u0142 og\u00f3lnie poj\u0119tym porz\u0105dkowaniem przestrzeni miasta, co a kolei wyra\u017ca\u0142o si\u0119 min. w ujednolicaniu szeroko\u015bci ulic, tak jak przy omawianej tu parceli.<\/p>\n\n\n\n

Z ko\u0144cem XIX w. rozw\u00f3j tej cz\u0119\u015bci miasta zacz\u0105\u0142 przyspiesza\u0107 tak, \u017ce popularne w okolicy i pozostaj\u0105ce dot\u0105d w zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci, domy drewniane (g\u0142\u00f3wnie jedno-, dwukondygnacyjne), zacz\u0119\u0142y by\u0107 sukcesywnie wypierane przez obiekty murowane. Post\u0119powa\u0142 te\u017c proces dog\u0119szczania podw\u00f3rzy. Na interesuj\u0105cej nas parceli pomi\u0119dzy 1898 a 1900 r. postawiono trzypi\u0119trow\u0105, mieszkaln\u0105 oficyn\u0119 poprzeczn\u0105 w g\u0142\u0119bi dzia\u0142ki, \u201eplecami\u201d opieraj\u0105c\u0105 si\u0119 o zabudowania dzia\u0142ki s\u0105siedniej. Cz\u0119st\u0105 praktyk\u0105 pozostawa\u0142o wznoszenie najpierw skromniejszych (a wi\u0119c ta\u0144szych) zabudowa\u0144 na ty\u0142ach posesji. Obiekty takie, budowane jako pierwsze, do momentu postawienia domu frontowego, wynajmowa\u0142y si\u0119 nieco lepiej ni\u017c m\u00f3g\u0142by na to wskazywa\u0107 ich standard, bowiem mia\u0142y zapewniony swobodny dost\u0119p do \u015bwiat\u0142a. Wynajmuj\u0105c tylny budynek, starano si\u0119 tak operowa\u0107 finansami, by cho\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 zysku sz\u0142a na poczet przysz\u0142ej budowy domu frontowego. W tym przypadku, musia\u0142o jednak min\u0105\u0107 bez ma\u0142a 40 lat, zanim powsta\u0142 istniej\u0105cy do dzi\u015b dom od ulicy. Czemu tak si\u0119 sta\u0142o, wyja\u015bni\u0107 mo\u017ce rzut oka na sk\u0142ad spo\u0142eczny os\u00f3b tu mieszkaj\u0105cych na prze\u0142omie 1908\/09 r. Informacji dostarcza nam opas\u0142e dzie\u0142o \u2013 analogowa, mo\u017cna by rzec, forma \u00f3wczesnego \u201einternetu\u201d \u2013 niemal\u017ce 1000-stronicowy rocznik pt. \u201eAdresy Warszawy\u201d. Zawieraj\u0105cy min. spis os\u00f3b zamieszka\u0142ych na terenie miasta. Dowiadujemy si\u0119 z niego, \u017ce niewielk\u0105 tyln\u0105 oficyn\u0119 zajmowa\u0142 przede wszystkim w\u0142a\u015bciciel, okre\u015blany jako obywatel miasta (miejski), czyli cz\u0142owiek nieco \u201elepszej kasty\u201d, \u017cyj\u0105cy najcz\u0119\u015bciej z operacji finansowych, tu: z wynajmu domu; i na pewno nie utrzymuj\u0105cy si\u0119 z pracy w\u0142asnych r\u0105k. By\u0142 to Abram Fridman, kt\u00f3ry kupi\u0142 t\u0119 posesj\u0119 w 1889 r i mia\u0142 j\u0105 w posiadaniu na pewno do ko\u0144ca I wojny \u015bwiatowej. Opr\u00f3cz niego w oficynie na prze\u0142omie 1908-09 r., mieszkali min.:<\/p>\n\n\n\n

Borenstein Boes (?)\u2013 Krawiec<\/p>\n\n\n\n

Braw (Brach) Ma\u0142ka \u2013 Handlowiec<\/p>\n\n\n\n

Brief Juda \u2013 Doro\u017ckarz<\/p>\n\n\n\n

Eierman Srul – Handlowiec<\/p>\n\n\n\n

Harmetin M. \u2013 Szmukler (Pasamoonik)<\/p>\n\n\n\n

Kobrzy\u0144ska Teofila \u2013 Handlowiec<\/p>\n\n\n\n

Piskorz Abram \u2013 Handlowiec<\/p>\n\n\n\n

Rasin Chaja \u2013 Handlowiec<\/p>\n\n\n\n

Rosenberg Lewek \u2013 Furman<\/p>\n\n\n\n

Schwartz Wiktor – Garbarz<\/p>\n\n\n\n

Stausman Szlama \u2013 Subiekt<\/p>\n\n\n\n

Szczygie\u0142 Roch \u2013 Szewc<\/p>\n\n\n\n

Uhrbeutel Abram \u2013 prowadzi\u0142 sk\u0142ad w\u0119gla<\/p>\n\n\n\n

Jak wida\u0107 z przytoczonej, oczywi\u015bcie niepe\u0142nej, listy mieszka\u0144c\u00f3w od razu wynika, \u017ce wynajmuj\u0105cymi raczej nie byli ludzie bogaci, a sam dom pozostawa\u0142 skromy, zatem zyski musia\u0142y by\u0107 na tyle niskie, i\u017c trudno by\u0142o z nich od\u0142o\u017cy\u0107 wi\u0119ksz\u0105 sum\u0119 na budow\u0119 domu frontowego. Nawet mieszka\u0144cy okre\u015blani szumnym mianem handlowc\u00f3w, byli w\u0142a\u015bcicielami drobnych, jak to si\u0119 w\u00f3wczas m\u00f3wi\u0142o: \u201ekopiejkowych\u201d interes\u00f3w, kt\u00f3rymi by\u0142y w najlepszym przypadku niewielkie okoliczne sklepiki. Po I wojnie \u015bwiatowej, b\u0119d\u0105cej czasem zastoju i stagnacji, przysz\u0142o pewne, kr\u00f3tkie o\u017cywienie, po kt\u00f3rym nast\u0105pi\u0142 kryzys og\u00f3lno\u015bwiatowy. Nie ma si\u0119 wi\u0119c co dziwi\u0107, \u017ce posesja przy Pawiej 69 trwa\u0142a w swej dawnej postaci, jak zahibernowana. Dopiero zmiany prawne (prawo budowlane i finanse), oraz kolejne o\u017cywienie gospodarcze po\u0142owy lat 30. XX w. przynios\u0142o daleko id\u0105ce zmiany pod tym adresem. Oto w roku 1937 zaczyna si\u0119 budowa porz\u0105dnej, trzypi\u0119trowej kamienicy odulicznej, dla \u00f3wczesnego w\u0142a\u015bciciela posesji \u2013 M. Drejera, kt\u00f3ry naby\u0142 ja od Chima Fromdora. Wznoszony obiekt zaprojektowa\u0142 tandem znanych architekt\u00f3w, maj\u0105cych na koncie wiele wsp\u00f3lnych realizacji. Byli to Salomon \/Stanis\u0142aw\/ Pianko (1902 – ?) i Grzegorz Lewin (1909 – 41). W dokumentach pojawia si\u0119 jeszcze jeden architekt, ale by\u0107 mo\u017ce nie sprawowa\u0142 funkcji projektowych, a jedynie zatwierdzaj\u0105ce (koryguj\u0105ce, kontroluj\u0105ce?) \u2013 by\u0142 nim, zajmuj\u0105cy stanowisko mierniczego przysi\u0119g\u0142ego, Mieczys\u0142aw Ernsztejn (przysi\u0119g\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142 27-X-1935 r.).<\/p>\n\n\n\n

Od momentu wzniesienia nowego budynku, zacz\u0105\u0142 si\u0119 zmienia\u0107 sk\u0142ad spo\u0142eczny miesza\u0144c\u00f3w. Oto na prze\u0142omie 1938\/39 roku, pod tym adresem mieszka min. pani doktor Zofia Karpi\u0144ska. Dom mimo uszkodze\u0144 wojennych mia\u0142 na prawd\u0119 bardzo du\u017co szcz\u0119\u015bcia. Wok\u00f3\u0142 ogrom zniszcze\u0144 \u2013 pojawi\u0142a si\u0119 pustynia po zr\u00f3wnanym z ziemi\u0105 getcie, itd., a w omawianej tu kamienicy w 1945 r. stwierdzono jedynie niewielkie uszkodzenia dachu, w czasie wojny zapewne dora\u017anie naprawianego. Tylna oficyna zosta\u0142a wypalona, tak \u017ce ocala\u0142y jedynie nadw\u0105tlone mury obwodowe nie nadaj\u0105ce si\u0119 do odbudowy. Dom frontowy natomiast z racji nowoczesnej konstrukcji nie uleg\u0142 wi\u0119kszym uszkodzeniom, cho\u0107 na niekt\u00f3rych stropach stwierdzono odkszta\u0142cenia popo\u017carowe. Pod koniec 1946 r. kamienic\u0119 zamieszkiwa\u0142o ju\u017c 60-ci mieszka\u0144c\u00f3w, w 26 izbach, a od ulicy dzia\u0142a\u0142 nawet sklep. T\u0142oku jak wida\u0107 nie by\u0142o, ale tylko dlatego, \u017ce okres powrot\u00f3w do Warszawy trwa\u0142 jeszcze w najlepsze.<\/p>\n\n\n\n

Mimo ogromnych zniszcze\u0144, w okolicy z wojennej po\u017cogi przetrwa\u0142o ca\u0142kiem sporo budynk\u00f3w. Niestety w zwi\u0105zku z nowymi inwestycjami, dokonywano coraz to kolejnych rozbi\u00f3rek, tak \u017ce na pocz\u0105tku lat 90. XX w. by\u0142o ju\u017c w s\u0105siedztwie jedynie 12 przedwojennych dom\u00f3w. Proces ten niestety nie ustaje. Obecnie (2025 r.) w okolicy pozosta\u0142y jedynie 3 (!) przedwojenne budynki. Wszystkie s\u0105siaduj\u0105 z opisywan\u0105 tu kamienic\u0105, kt\u00f3r\u0105 pomi\u0119dzy rokiem 2005-2008 docieplono styropianem, tworz\u0105c nowe elewacje. Wyremontowano w\u00f3wczas tak\u017ce dach, a na prze\u0142omie 2022\/23 r. zainstalowano od podw\u00f3rza wind\u0119 w szybie zewn\u0119trznym.<\/p>\n\n\n\n

::: W\u0142\u0105czono do bazy w ramach projektu: „Akademia Opiekun\u00f3w Dziedzictwa” – (VI edycja), dofinansowanego przez Narodowy Instytut Dziedzictwa.<\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n<\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kamienica wzniesiona na kr\u00f3tko przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, na dzia\u0142ce nie posiadaj\u0105cej \u017cadnej solidnej zabudowy od XVIII w., kiedy to tereny te zosta\u0142y przy\u0142\u0105czone Warszawy. Parcela w takich granicach, w jakich wykorzystano j\u0105 pod budow\u0119 obecnie stoj\u0105cego na nim domu powsta\u0142a w 1877 r. W\u0142a\u015bcicielem jej by\u0142 niejaki Rosenthal. Plac przez d\u0142ugie dziesi\u0119ciolecia przechodzi\u0142 z […]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":35061,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,241],"tags":[],"class_list":{"0":"post-35059","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-warszawa","8":"category-wawerska"},"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/35059","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=35059"}],"version-history":[{"count":3,"href":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/35059\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":35137,"href":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/35059\/revisions\/35137"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/35061"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=35059"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=35059"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/lapidarium.fundacja-hereditas.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=35059"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}